Bill Jacobson urodził się w 1955 roku w Norwich w Stanach Zjednoczonych. Wykształcenie fotograficzne zdobył w San Francisco Art Institute. Fotografie, które mu przyniosły rozgłos, zaczął robić dopiero 8 lat po skończeniu studiów. Prace powstałe przed i w czasie studiów (seria American Trip – Amerykańska podróż) zdradzają wyraźny wpływ Diane Arbus, Lee Friedlandera i Gary’ego Winogranda. To raczej luźny zestaw najlepszych zdjęć z początków artystycznej drogi, których nie łączy wyraźna wspólna koncepcja. Portrety Amerykanów, zdjęcia z ulicy występują obok bardziej osobistych prac.

Interim Landscape #135-6, 1989

Interim Landscape #185-6, 1989

Interim Landscape (Tymczasowy pejzaż) z 1989 to przełom: Jacobson robi piękne świetliste fotografie, w których łączy nieostrość z wyraźnymi, wyciętymi na tle jednolicie białego nieba sylwetkami ludzi. Nie inscenizuje fotografowanych sytuacji, bada możliwości wykorzystania nieostrości na materiale, który ma pod ręką: na tkance codziennej rzeczywistości.

Interim Portrait #271, 1992

Interim Portrait #525, 1993

W kolejnym cyklu Interim Portraits (Tymczasowe portrety) fotografuje młodych mężczyzn, zachowując świetlistość i nieostrość z poprzedniego cyklu, porzucając zaś przypadkowość napotkanej rzeczywistości. Są to starannie zaaranżowane portrety high-key, w których męskie postacie nabierają idealnego posągowego piękna, boskiego wymiaru, gubiąc w nieostrościach swoją ludzką indywidualność.

Interim Figure #646, 1993

by spadać – ludzie ptaki – by latać by spadać – ludzie ludzie – by latać

Michał Bugalski ma 26 lat. Siedem lat temu rozpoczął swoją fotograficzną edukację. Zapisał się do Warszawskiej Szkoły Fotograficznej prowadzonej przez Mariana Schmidta. Tam też i ja pół roku studiowałem, ale wtedy nasze drogi się jeszcze nie zeszły. Mogę sobie jednak wyobrazić, że nie
Czytaj dalej: Michał Bugalski]]>

Michał Bugalski ma 26 lat. Siedem lat temu rozpoczął swoją fotograficzną edukację. Zapisał się do Warszawskiej Szkoły Fotograficznej prowadzonej przez Mariana Schmidta. Tam też i ja pół roku studiowałem, ale wtedy nasze drogi się jeszcze nie zeszły. Mogę sobie jednak wyobrazić, że nie było to miejsce, gdzie mogła się narodzić i rozwijać taka wizja fotografii, jaką ma Michał.

Rok później dostał się na zaoczne studia fotograficzne na Uniwersytecie Artystycznym w Poznaniu (wówczas jeszcze Akademii Sztuk Pięknych). Szczęśliwie, bo tam mógł się lepiej fotograficznie odnaleźć i szczęśliwie, bo tam mieliśmy okazję się poznać.

Pierwszy rok studiów uruchomił proces ogniskowania się uwagi Michała na sobie. Coś, co było raczej nie do pomyślenia w WSFie, gdzie trzeba było wybierać między humanistyczną „obiektywnością” a syntetyczną i sterylną inscenizacją, w Poznaniu stało się dopuszczalne. Z pierwszego roku pamiętam Michała rodzinne reportaże – nic wielkiego, ale to takie pierwsze osobiste ujawnienie się. Wtedy też rodzi się pomysł na „człowieka wstecznego”, przewijający się potem niejednokrotnie w twórczości Michała. Temat walki z ograniczeniem, próby wyjścia poza narzuconą sztuczną formę wydają się przebijać przez niemalże gagowe sytuacje ze zdjęć.

Drugi rok przynosi przełom. Michał trafia do pracowni fotografii dokumentalnej prof. Piotra Chojnackiego. Paradoksalnie, mimo teoretycznie najbardziej wyspecjalizowanej dziedziny spośród wszystkich pracowni fotograficznych, powstaje w niej wiele bardzo różnorodnych prac, a prof. Chojnacki skupia się na wyeksploatowaniu studenckich pomysłów do maksimum, unikając forsowania własnych upodobań. I tak, kolejne prace Michała stawały się coraz doskonalsze technicznie, coraz bardziej osobiste i coraz piękniejsze.

Nie trzeba udowadniać tego, że się kiedyś żyło - 17

Nie trzeba udowadniać tego, że się kiedyś żyło - 04

Nie trzeba udowadniać tego, że się kiedyś żyło - 07

Nie trzeba udowadniać tego, że się kiedyś żyło - 20

Studia magisterskie przyniosły ze sobą dużą pewność siebie i rosnącą swobodę w tworzeniu fotografii. Michał uprościł formalnie swoje prace, czyniąc je bardziej emocjonalnymi i osobistymi.

Co gdy zapada zmierzch? - 01

Co gdy zapada zmierzch? - 20

Co gdy zapada zmierzch? - 07

Co gdy zapada zmierzch? -10

Formy przetrwalnikowe - 01

Formy przetrwalnikowe - 09

Formy przetrwalnikowe - 06

Formy przetrwalnikowe - 05

Twoje życzenie się spełni - 1a

Twoje życzenie się spełni - 3b

Nikt nie patrzył po nas - 08

Nikt nie patrzył po nas - 21

Nikt nie patrzył po nas - 20

Nikt nie patrzył po nas - 15

Staramy się nie mieć ze śmiercią bezpośredniego kontaktu. Oswajamy ją, czyniąc z niej źródło rozrywki. Ubieramy ją w kolorowe szaty, żeby się jej nie bać. Patrzymy na nią, ale jej nie widzimy.

Życie (nie jakość życia) jest najwyższą wartością, więc żyjemy… czy mamy coś innego do roboty?

http://alkos.info/

Trafiłem na tę stronę czytając posty Alkosa na pl.rec.foto jakieś 4 lata temu. Dawniej dominowały fotografie czarno-białe, dziś często pojawiają się też kolorowe. Jedne i drugie są naprawdę dobre, choć wydaje mi się, że to właśnie czarno-białe prace są na najwyższym poziomie. Najlepsze kolorowe zdjęcia to te, gdzie kolor został użyty najoszczędniej – nie przysłania innych walorów.

Blog jest podzielony na kategorie. Jedne z nich wprost wskazują, co można w nich znaleźć, jak Africa czy Portraits, inne jak singles & b-sides czy misplaced nie są już tak oczywiste. Przydałby się przy nich może jakiś opis lub wprowadzenie.

Nie omijajcie w żadnym wypadku archiwum PAD archive! Są tam zdjęcia Alkosa z lat 2005-2008 podane w nieco innej niż w głównej części bloga postaci. Starsze fotografie są naprawdę świetne, a oprawa ich prezentacji jest czytelniejsza i estetyczniejsza niż obecna na stronie głównej i aktualnym blogu.

Przy tak dużej liczbie zdjęć zamieszczonych w blogu i archiwum dział Projects wyróżniony zakładką na stronie głównej jest nieco pustawy. Może warto by było coś tam dołożyć, rozwinąć…

Podsumowując: jest to jeden z nielicznych blogów, na które lubię regularnie zaglądać. Co więcej, często sięgam do wcześniej zamieszczonych prac
Czytaj dalej: Blog Alkosa]]>

Alkos mistrzowsko się porusza w obszarze tzw. fotografii ulicznej (street photography). Nie fotografuje napotkanych sytuacji wprost, tylko konstruuje z nich piękne obrazy, które zaskakują świetnym wyczuciem chwili, wyrafinowaną kompozycją obrazu i ekspresyjnie użytym światłem. Niełatwo jest zgrać ze sobą te elementy fotografując w tak dynamicznym środowisku jak miasto. Do tego nieprzerwanie od 2005 roku jesteśmy raczeni tą wizualną ucztą niemalże codziennie…

http://alkos.info/

Trafiłem na tę stronę czytając posty Alkosa na pl.rec.foto jakieś 4 lata temu. Dawniej dominowały fotografie czarno-białe, dziś często pojawiają się też kolorowe. Jedne i drugie są naprawdę dobre, choć wydaje mi się, że to właśnie czarno-białe prace są na najwyższym poziomie. Najlepsze kolorowe zdjęcia to te, gdzie kolor został użyty najoszczędniej – nie przysłania innych walorów.

Blog jest podzielony na kategorie. Jedne z nich wprost wskazują, co można w nich znaleźć, jak Africa czy Portraits, inne jak singles & b-sides czy misplaced nie są już tak oczywiste. Przydałby się przy nich może jakiś opis lub wprowadzenie.

Nie omijajcie w żadnym wypadku archiwum PAD archive! Są tam zdjęcia Alkosa z lat 2005-2008 podane w nieco innej niż w głównej części bloga postaci. Starsze fotografie są naprawdę świetne, a oprawa ich prezentacji jest czytelniejsza i estetyczniejsza niż obecna na stronie głównej i aktualnym blogu.

Przy tak dużej liczbie zdjęć zamieszczonych w blogu i archiwum dział Projects wyróżniony zakładką na stronie głównej jest nieco pustawy. Może warto by było coś tam dołożyć, rozwinąć…

Podsumowując: jest to jeden z nielicznych blogów, na które lubię regularnie zaglądać. Co więcej, często sięgam do wcześniej zamieszczonych prac i oglądam je z przyjemnością kolejny raz. A przy tak potężnym zbiorze można naprawdę spędzić dużo czasu. Gorąco polecam!

Portret Mamy 1

Portret Mamy 2

Portret Mamy 3

Portret Ojca

(Część pierwsza artykułu: Wpływ chorób oczu na malarstwo, część 1)

El Greco - Święty Piotr i Święty Paweł (1587-1592)

Drugą grupę odmiennych sposobów widzenia można utworzyć z osób podejrzewanych o astygmatyzm. Astygmatyzm to wada wzroku spowodowana zaburzeniem sferyczności soczewki oka, objawiająca się rozmazywaniem obrazu w kierunku zgodnym z zaburzeniem.

Najbardziej znanym artystą podejrzewanym o to schorzenie jest El Greco, właśc. Dominikos Theotokopulos (1541 – 1614). Oczywiście, ze względu na czasy, w jakich żył malarz, nie mamy żadnego źródła informacji na temat jego ewentualnej choroby poza analizą jego prac. Zwolennicy teorii, że wydłużone postacie na jego obrazach są jedynie celowym zabiegiem artystycznym wskazują na takie dzieła jak Pogrzeb hrabiego Orgaza, gdzie stopień i sposób zniekształcenia postaci zależy od ich ważności (Chrystus i Święci są wydłużeni, obywatele zaś w mniejszym stopniu), podczas gdy u osoby chorej byłoby to jednolite dla wszystkich. Przeciwnicy tej teorii odnajdują w wielu dziełach (jak np. Święty Piotr i Święty Paweł czy Sen Filipa II) nieuzasadnione przesunięcie środka ciężkości obrazów w lewą stronę – błąd nie do pomyślenia u artysty, który by go widział. Istnieje również teoria kompromisowa, tzn. że El Greco był świadomy swojej choroby i w pewnym stopniu świadomie manipulował jej skutkami, żeby uzyskać silniejszy efekt.

Amedeo Modigliani – Portret Jeana Cocteau (1917)

Amedeo Modigliani – Akt leżący z niebieską poduszką (1917)

Bliższym historycznie artystą, którego dzieła mogłyby wskazywać, że cierpiał
Czytaj dalej: Wpływ chorób oczu na malarstwo, część 2]]>

[...] to, co się nazywa twórczością wielkich artystów, nie jest niczym innym jak właściwym każdemu z nich sposobem widzenia, porządkowania i odtwarzania przyrody. (Delacroix)

(Część pierwsza artykułu: Wpływ chorób oczu na malarstwo, część 1)

Astygmatyzm

El Greco - Święty Piotr i Święty Paweł (1587-1592)

Drugą grupę odmiennych sposobów widzenia można utworzyć z osób podejrzewanych o astygmatyzm. Astygmatyzm to wada wzroku spowodowana zaburzeniem sferyczności soczewki oka, objawiająca się rozmazywaniem obrazu w kierunku zgodnym z zaburzeniem.

Najbardziej znanym artystą podejrzewanym o to schorzenie jest El Greco, właśc. Dominikos Theotokopulos (1541 – 1614). Oczywiście, ze względu na czasy, w jakich żył malarz, nie mamy żadnego źródła informacji na temat jego ewentualnej choroby poza analizą jego prac. Zwolennicy teorii, że wydłużone postacie na jego obrazach są jedynie celowym zabiegiem artystycznym wskazują na takie dzieła jak Pogrzeb hrabiego Orgaza, gdzie stopień i sposób zniekształcenia postaci zależy od ich ważności (Chrystus i Święci są wydłużeni, obywatele zaś w mniejszym stopniu), podczas gdy u osoby chorej byłoby to jednolite dla wszystkich. Przeciwnicy tej teorii odnajdują w wielu dziełach (jak np. Święty Piotr i Święty Paweł czy Sen Filipa II) nieuzasadnione przesunięcie środka ciężkości obrazów w lewą stronę – błąd nie do pomyślenia u artysty, który by go widział. Istnieje również teoria kompromisowa, tzn. że El Greco był świadomy swojej choroby i w pewnym stopniu świadomie manipulował jej skutkami, żeby uzyskać silniejszy efekt.

Amedeo Modigliani – Portret Jeana Cocteau (1917)

Amedeo Modigliani – Akt leżący z niebieską poduszką (1917)

Bliższym historycznie artystą, którego dzieła mogłyby wskazywać, że cierpiał na astygmatyzm, jest Amedeo Modigliani (1884 – 1920). Faktycznie, pierwszy rzut oka na jego obrazy może prowadzić do takich wniosków – w dominujących w jego twórczości portretach postaci zawsze są nienaturalnie wydłużone. Jednak dokładniejsze przyjrzenie się im wskazuje, że w wielu obrazach widać rozciągnięcie w pionie (np. w Portret Jeana Cocteau), w innych zaś pojawia się wydłużenie pod kątem 45°. Nie wierzący w astygmatyzm Modiglianiego podkreślają, że zniekształcenia o tak różnych osiach nie mogą być rezultatem schorzenia.

Hans Holbein - Rodzina artysty (1528)

Istnieją również podejrzenia co do astygmatyzmu Hansa Holbeina (1497 – 1543). W tym wypadku, podobnie jak z El Greco, trudno mówić o jakiejkolwiek pewności ze względu na dystans czasowy. Uwagę badaczy zwróciły zwłaszcza Portret Henryka VIII oraz Chrystus w grobie, w których występuje dość silne rozciągnięcie horyzontalne. W obu obrazach można widzieć zniekształcenie jako celowy zabieg mający na celu podkreślenie statusu króla czy też uduchowienie Chrystusa. Pewniejszym potwierdzeniem choroby Holbeina może być portret jego żony z dzieckiem, gdzie również można odnaleźć charakterystyczne wydłużenie, które trudno byłoby w tym wypadku interpretować jako celowe.

Trzeba dodać, że są jeszcze artyści, których próbowano zaklasyfikować jako astygmatyków, ale o których nie ma wystarczającej dokumentacji czy analiz. Są to:  Lucas Cranach Starszy (1472 – 1553), Sandro Botticelli (1445 – 1510) oraz John Singer Sargent (1856 –1925).

Schorzenia złotego wieku

Jak astygmatyzm jest schorzeniem, na które cierpi się najczęściej całe życie (zmienia się jedynie jego natężenie), tak występuje zespół dolegliwości wzroku, które w sposób naturalny pojawiają się u osób starszych. Często więc artystom, którzy dożywają sędziwego wieku, zmienia się sposób widzenia, a co za tym idzie, także twórczość.

Około 70. roku życia naturalne jest osłabienie akomodacji oka, tj. zdolności do przystosowania ustawienia ostrości widzenia na obiektach znajdujących się w różnych odległościach od patrzącego, co prowadzi do ogólnego pogorszenia ostrości obrazu. Ponadto upośledza się percepcja barw oraz postrzeganie kontrastu, co jest związane z mętnieniem soczewki oraz jej żółknięciem. Zmniejsza się także otwór źrenicy – mniej światła dociera do wnętrza.

Tycjan – Młoda kobieta czesząca włosy (1514)

Tycjan – Pieta (fragment) (1576)

Mistrz włoskiego malarstwa renesansowego, Tycjan (ok. 1485 – 1576) żył około 90 lat. Wydaje się, że jego genialne prace, powstałe pod koniec życia, nie są jedynie owocem ewolucji stylu, ale także mają związek z tym, w jaki sposób wówczas widział. W młodości pełne kolorów, bardzo dopracowane prace, u starego Tycjana ograniczyły się do kilku barw, stały się przymglone i rozmazane.

Rembrandt – Autoportret (1640)

Rembrandt – Autoportret (1669)

Nie inaczej było z Rembrandtem (1606 – 1669). Holenderski malarz w młodości tworzył barwne obrazy pełne drobiazgowo namalowanych detali. Z wiekiem artysty, ilość szczegółów w jego dziełach zaczęła się zmniejszać, w kolorystyce zaczęły dominować żółcienie, wyraźnie widoczne są grube pociągnięcia pędzla. W wypadku Rembrandta, podobnie jak Tycjana, możemy się jedynie domyślać, że zmiany w stylu są związane też ze sposobem widzenia, a nie tylko ze świadomym wyborem czy też słabszą sprawnością ogólną.

Zagadka widzenia Van Gogha

Twórczość Vincenta Willema van Gogha (1853 – 1890) stanowi do dziś jedną z największych zagadek dla badaczy. Obserwacja jego niepowtarzalnych dzieł rodzi pytania o to, w jaki sposób artysta widział i czy to co, widział podlegało świadomym zmianom czy też było po prostu przenoszone na płótno. Chyba żaden inny artysta nie był poddawany tak dokładnym analizom, co Van Gogh zawdzięcza jedynym w swoim rodzaju dziełom oraz bogatemu materiałowi źródłowemu w postaci życiorysu zawartego w listach do brata.

Vincent Van Gogh - Road with Man Walking, Carrige, Cypress, Star and Crescend Moon (1890)

Pierwszą wskazówką, na jakiej się oparto w domysłach, była żółta dominanta występująca na wielu obrazach. To prowadziło do rozważania chronicznego udaru słonecznego, zaćmy lub jaskry. Dodatkowo za jaskrą świadczyły kolorowe halo wokół źródeł światła widoczne na niektórych dziełach. Jeszcze innym proponowanym wyjaśnieniem było zatrucie naparstnicą purpurową, co zostało oparte na obrazie, na którym przedstawiony jest leczący artystę doktor Gachet, trzymający w ręku kwiat tej rośliny, która wówczas była wykorzystywana do leczenia chorób psychicznych. Przeciwnicy tych teorii wskazują, że żółta dominanta występuje i znika w różnych okresach życia Van Gogha – łączą to raczej ze światłem charakterystycznym dla miejsc, w których malował artysta i ewolucją indywidualnego stylu. Dodatkowo wskazują, że obok żółcieni występuje też intensywny niebieski, co przy prawdziwości powyższych teorii nie powinno mieć miejsca.

Warto wymienić kilka przykładów innych diagnoz postawionych malarzowi: chorób fizycznych: choroba Meniera (schorzenie błędnika), porfiria (schorzenie układu wydzielniczego), chroniczne zatrucie ołowiem; chorób psychicznych: pograniczne zaburzenie osobowości, mieszane zaburzenie lękowo-depresyjne, schizofrenia czy epilepsji lub skroniowej epilepsji z syndromem Geschwinda.

W Polsce

Józef Czapski - Chmura (1982)

Wielki polski malarz historyczno-batalistyczny, Jan Matejko (1838 – 1893) cierpiał na silną krótkowzroczność. Jego, czasami gigantycznych rozmiarów obrazy są nie do ogarnięcia z daleka – nie mają ogólnej czytelnej kompozycji. Dopiero z bliska można podziwiać kunszt i szczegółowość, które z większego dystansu budują poczucie chaosu.

Józef Czapski (1896 – 1993) pod koniec swego życia właściwie stracił wzrok. Żeby wiedzieć, jaką barwą się posługuje, miał je podpisane wielkimi literami. Z ogromną determinacją malował, właściwie nie widząc, co maluje. Podobnie jak Degas, dzięki stopniowej utracie wzroku wykształcił swój charakterystyczny styl – barwny i na poły abstrakcyjny.

Artur Grottger (1837 – 1867) był daltonistą – nie rozpoznawał barwy czerwonej. W związku z chorobą zrezygnował z malarstwa i zajął się rysunkiem utrzymanym z reguły w monochromatycznej tonacji.

Jeżeli się przyjrzymy, jak na przestrzeni lat zmieniała się twórczość Olgi Boznańskiej (1865 – 1940), będziemy mogli bez problemu dostrzec w samych dziełach stopniową utratę wzroku. Jej wczesne, wyraźne i dopracowane obrazy stoją w opozycji do dzieł namalowanych pod koniec życia, które namalowane są grubymi pociągnięciami pędzla, jakby szkicowo i w pośpiechu.

Olga Boznańska – Kwiaciarki (1889)

Olga Boznańska – Kwiaty (1930)

Bibliografia

1. Eliana Coldham, Vanessa Cooney, Donald Kline, & Marcela Salamanca – Art, Vision, & the Disordered Eye
2. Noel G. Dan – Visual dysfunction in artists, Journal of Clinical Neuroscience (2003) 10(2), 168-170
3. Michael Marmor – Eye diseases gave great painters different vision of their work (http://www.physorg.com/news95500365.html)
4. J. Giribet – Color-blind painting experience methodology
5. John R. Hughes – A reappraisal of the possible seizures of Vincent van Gogh, Epilepsy & Behaviour 6 (2005), 504-510
6. Romuald Oramus – Oko i mózg (http://www.wsp.krakow.pl/konspekt/16/oramus16.html)
7. Widzenie a sztuka (http://www.soczewkikontaktowe.pl/artykuly/temattygodnia/0007sztuka.html)
8. Wystąpienie przewodniczącego Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Okulistycznego prof. dr. hab. Józefa Kałużnego, (http://www.su.krakow.pl/htm/kliniki/okulistyka/pto.htm)

Słowem twórczość zwykło się określać ogół dzieł posiadających wspólną właściwość. Może to być autorstwo, rejon, z którego pochodzą, czas, kiedy powstały czy też  choćby kierunek w sztuce, do którego zostały zaklasyfikowane. Takie praktyczne, bo skoncentrowane jedynie na dziełach i ich systematyce, podejście prowadzi do schematyzacji odbioru sztuki.

Tymczasem słowo twórczość ma również inny wymiar – może oznaczać cały proces tworzenia dzieła – od percepcji (dostarczania informacji), przez przetwarzanie jej w układzie nerwowym, aż do jej odtwarzania. Artysta najpierw widzi (rejestruje świat), potem porządkuje (buduje swój obraz świata), aby ostatecznie dać upust zdobytej w ten sposób wiedzy (stworzyć swoją uproszczoną reprezentację świata, zareagować na świat). Tak rozumiana twórczość wydaje się umożliwiać pełniejszy odbiór dzieł, paradoksalnie pomimo przeniesienia części uwagi z samych dzieł na proces ich powstawania.

Każda twórczość artystyczna zaczyna się w widzeniu (lub szerzej: percepcji) świata. Zastanawiające jest, iż do tej pory nie zajęto się na szerszą skalę wpływem, jaki wywiera indywidualny sposób widzenia (percepcji) na kolejne etapy tworzenia i same dzieła. Jest to tym dziwniejsze, że będąc u podstawy, sposób widzenia przenika cały proces. Możliwe, iż brak możliwości świadomego nań wpływania stoi w sprzeczności z żywym mitem artysty-geniusza, w pełni kontrolującego swoją twórczość.

Podejmijmy próbę prezentacji zagadnienia wpływu sposobu widzenia na twórczość artystyczną (ograniczoną do twórczości wizualnej) przez pryzmat fizycznych wad wzroku traktowanych jako ekstremalne (więc wyraźne i konkretne) przypadki indywidualnej rejestracji świata.

Najlepiej widać istotę naszego zagadnienia, jeśli
Czytaj dalej: Wpływ chorób oczu na malarstwo, część 1]]>

[...] to, co się nazywa twórczością wielkich artystów, nie jest niczym innym jak właściwym każdemu z nich sposobem widzenia, porządkowania i odtwarzania przyrody. (Delacroix)

Słowem twórczość zwykło się określać ogół dzieł posiadających wspólną właściwość. Może to być autorstwo, rejon, z którego pochodzą, czas, kiedy powstały czy też  choćby kierunek w sztuce, do którego zostały zaklasyfikowane. Takie praktyczne, bo skoncentrowane jedynie na dziełach i ich systematyce, podejście prowadzi do schematyzacji odbioru sztuki.

Tymczasem słowo twórczość ma również inny wymiar – może oznaczać cały proces tworzenia dzieła – od percepcji (dostarczania informacji), przez przetwarzanie jej w układzie nerwowym, aż do jej odtwarzania. Artysta najpierw widzi (rejestruje świat), potem porządkuje (buduje swój obraz świata), aby ostatecznie dać upust zdobytej w ten sposób wiedzy (stworzyć swoją uproszczoną reprezentację świata, zareagować na świat). Tak rozumiana twórczość wydaje się umożliwiać pełniejszy odbiór dzieł, paradoksalnie pomimo przeniesienia części uwagi z samych dzieł na proces ich powstawania.

Każda twórczość artystyczna zaczyna się w widzeniu (lub szerzej: percepcji) świata. Zastanawiające jest, iż do tej pory nie zajęto się na szerszą skalę wpływem, jaki wywiera indywidualny sposób widzenia (percepcji) na kolejne etapy tworzenia i same dzieła. Jest to tym dziwniejsze, że będąc u podstawy, sposób widzenia przenika cały proces. Możliwe, iż brak możliwości świadomego nań wpływania stoi w sprzeczności z żywym mitem artysty-geniusza, w pełni kontrolującego swoją twórczość.

Podejmijmy próbę prezentacji zagadnienia wpływu sposobu widzenia na twórczość artystyczną (ograniczoną do twórczości wizualnej) przez pryzmat fizycznych wad wzroku traktowanych jako ekstremalne (więc wyraźne i konkretne) przypadki indywidualnej rejestracji świata.

Zaćma i krótkowzroczność impresjonistów

Najlepiej widać istotę naszego zagadnienia, jeśli przyjrzymy się kierunkowi, który właśnie ze sposobu widzenia uczynił podstawę swoich założeń – impresjonizmowi. Można by się pokusić o stwierdzenie, że wady wzroku ukształtowały impresjonizm, zaś impresjonizm uświęcił sposób widzenia tak, że schorzenia wzroku zaczęły być traktowane w sztuce nie jako wady, ale jako alternatywne sposoby widzenia. Podobny charakter miał związek impresjonizmu z fotografią, której istotne cechy, takie jak skończona głębia ostrości czy przypadkowość kadru również w impresjonizmie zaczęto traktować jako środek wyrazu artystycznego.

Turner - The Battle of Trafalgar (1822)

Turner - Rain Steam and Speed The Great Western Railway (1844)

Jedną z ważniejszych postaci, kładących podwaliny pod impresjonizm, był angielski malarz, Joseph Mallord William Turner (1775 – 1851). Artysta, korzeniami tkwiący w romantyzmie, fascynował się pejzażem i dynamizmem zjawisk przyrody. Choć jego malarstwo zawsze było świetliste i efemeryczne, dopiero jego dojrzały styl, który wypracował pod koniec życia przyniósł najbardziej postępowe dzieła. Ewolucja stylu była silnie związana z chorobą oczu. Turner cierpiał na zaćmę – chorobę prowadzącą do zmętnienia soczewki oka, najczęściej występującą u ludzi starszych, objawiającą się utratą ostrości wzroku (zamgleniem), zmniejszoną czułością, a także zakłóceniami w odbiorze kolorów (w szczególności barwy niebieskiej). Porównanie wczesnej i późnej twórczości Turnera może stanowić podręcznikowy przykład wpływu zaćmy na widzenie.

Do dziś trwają spory o to, czy inny angielski inspirator impresjonizmu, John Constable (1776-1837), cierpiał na inną chorobę wzroku – ślepotę barwną.

Monet - Le Jardin de Monet à Vétheuil (1881)

Monet - Coin de l'étang à Giverny (1918-19)

Mroczną ironią losu można nazwać fakt, że jeden z czołowych impresjonistów, Claude Monet (1840 – 1926), czerpiący z Turnera i Constable’a, podobnie jak ten pierwszy zachorował na zaćmę. Fantastyczne rozwiązania malarskie Turnera, powstałe pod wpływem choroby, były przedmiotem studiów Moneta (w latach 1870 – 71), by po niespełna 40 latach znaleźć miejsce w twórczości malarskiej impresjonisty również jako skutek zaćmy. Od 1915 roku jego obrazy zaczęły zmieniać kolorystykę z naturalnej zielono-niebieskiej do czerwono-żółtej i tracić ostrość, malowane grubymi pociągnięciami pędzla, bez dbałości o szczegóły. Sam Monet się skarżył, iż widzi czerwienie jako blade odcienie różu, a resztę barw jako odcienie żółci. W 1923 roku malarz poddał się operacji usunięcia katarakty, co doprowadziło do zmiany sposobu widzenia i przeobrażenia stylu jego dzieł – obrazy stały się bardziej wyraziste, pojawiły się kontury. Jednak ponieważ artysta miał jeszcze kataraktę na drugim oku, już nigdy nie wrócił do formy, jaką dysponował w młodości. Dodatkowo artysta cierpiał na nadmierną czułość oka – nie był w stanie pracować w pełnym słońcu.

Wypis czołowych postaci cierpiących na zaćmę byłby niepełny bez Mary Cassatt (1844-1926), jedynej przedstawicielki Ameryki w szeregach impresjonistów. Nie dość, że cierpiała na zaćmę, rozpoznano u niej także retinopatię cukrzycową – zwyrodnienie siatkówki, prowadzące do poważnej utraty ostrości widzenia, ostatecznie nawet do ślepoty. Pogłębiające się schorzenia prowadziły do utraty ostrości i szczegółów, tak dopracowywanych we wczesnych jej obrazach. Kolejne operacje w latach 1917 i 1919 nie przyniosły żadnej poprawy i wybitna malarka musiała przestać malować.

Degas - Scena baletowa (1907)

Edgar Degas, właśc. Edgar Hilaire Germain de Gas (1834 – 1917), jeden z pięciu twórców impresjonizmu był mistrzem Mary Cassatt. Niestety, podobnie jak jego podopieczna cierpiał na retinopatię, poza tym jak Monet miał upośledzoną tolerancję na światło. Postępujące pogarszanie się wzroku prowadziło do zmiany używanych mediów – z precyzyjnych farb olejnych na bardziej szkicowe pastele. Paleta barwna dzieł Degasa uległa zubożeniu, prace tworzył „grubą kreską”. Te cechy formalne i związane z nimi przesunięcie zainteresowań malarza w stronę dynamiki i ekspresji umożliwiły mu stworzenie obrazów, które do dziś stanowią o jego wielkości. Impuls twórczy był w Degasie tak silny, że, nie będąc już w stanie malować ani rysować, zainteresował się fotografią i przede wszystkim rzeźbą, która dawała możliwość zastąpienia wzroku dotykiem.

Renoir - Plac Clichy (1880)

Trzeci z ojców impresjonizmu (obok Moneta i Degasa), Pierre-Auguste Renoir (1841 – 1919) był krótkowidzem i wykorzystywał to do tworzenia swojej wizji artystycznej. W jego obrazach obiekty znajdujące się na dalszych planach mają mniej szczegółów i nierzadko są mniej precyzyjnie namalowane. Można również znaleźć informację dokumentalną, że Renoir czasami cofał się o krok od sztalug, aby uzyskać bardziej „impresjonistyczny” efekt. Jest potwierdzone, że wraz z Paulem Cezannem (1839 – 1906) – też krótkowidzem – odmówili korzystania z okularów.